Ble mae 'Y Groesffordd' yn yr Eglwys Newydd?

Yn 1841, roedd Y Groesffordd yn fan pwysig iawn, wedi'i lleoli wrth gyffordd Heol Merthyr a Ty'n y Pwll Road lle saif y Llyfrgell erbyn hyn. Yn ôl bryd hynny, dim ond un adeilad oedd ar y groesffordd, pâr o fythynnod to gwellt bach a hen dros ben wedi'u hamgylchynu gan gaeau.

Mae'r braslun isod yn dangos golygfa o’r awyr o sut olwg allai fod wedi bod ar y groesffordd ym 1841, adeg y Map Degwm.

Byddai'r ffyrdd wedi bod â wyneb o gerrig llwch (gyda llawer o rychau a thyllau yn ôl pob tebyg), dim palmentydd na chyrbau, a byddai'r lleiniau gwair ar yr ymylon a’r gwrychoedd wedi'u tocio'n fras, gydag ambell agoriad achlysurol lle byddai gatiau i'r caeau y tu ôl iddynt. Byddai coed hynafol wedi bod yn tyfu yn y gwrychoedd.

Roedd y groesffordd yn ffurfio cyffordd i 3 fferm o leiaf, Pentwyn, Tŷ-Clyd a Glannant ac roedd eu henwau unigol gan y rhan fwyaf o’r caeau. Enw’r cae lle saif y Llyfrgell erbyn hyn oedd ‘The Ten Acres Cross Road Field’!

Safle'r 2 fwthyn to gwellt erbyn hyn yw siop Elusen Ganser Felindre (siop Jennifer's Gown fel yr oedd), a’r Llyfrgell a Pharc y Llyfrgell y tu ôl iddi oedd cae rhif 69. Nid oes cylchfan, siopau, tai na Chapel y Methodistiaid.

Beth arall sydd ar goll?

  Back