Camlas Morgannwg

Camlas Morgannwg

Mae pawb yn gwybod bod gennym ddarn o'r hen gamlas yn rhedeg drwy'r pentref, ond faint ohonom sy'n gwybod llawer mwy na hynny?

Cymerodd 4 blynedd i adeiladu Camlas Morgannwg. Gan ddechrau yn 1790, gyda byddin o lyw-wyr gyda cheibiau a rhofiau. Roedd 50 o lociau ar y gamlas 25 milltir o hyd gan ostwng 165m (tua 500 troedfedd) rhwng Merthyr Tudful a Chaerdydd. Roedd ganddi ddyfrbont hyd yn oed dros Afon Taf yn Abercynon! Nid oedd y gwaith adeiladu gyda’r gorau, ac yn y blynyddoedd cynnar gwelwyd sawl achos o argloddiau’n torri a dymchwel, gyda dadlau rhwng yr adeiladwyr, y dylunwyr a pherchnogion y gamlas. Cafodd y diffygion eu hatgyweirio at ei gilydd ac er y bu’n rhaid dod o hyd i fwy o arian, cwblhawyd y gamlas.

Ar ôl ei i hynny gael ei setlo, daeth y gamlas yn llwyddiant dros nos. Er mai dim ond difidendau o 8% y gallai cwmni'r gamlas eu talu yn ôl y gyfraith (cofiwch nhw?), roeddent yn gwneud cymaint o arian fel iddynt leihau eu tollau ar gyfer y badau 75% hefyd.

Roedd gan bob un o'r 50 loc fwthyn ceidwad y loc, a chyda mwy na 200 o fadau ar y gamlas, roedd ceidwaid y lociau yn brysur iawn. Byddai pob loc wedi'i agor a'i gau bob rhyw 15 munud, gyda thraffig i fyny yn erbyn y llif ac i lawr gyda’r llif. Mae'n rhaid ei fod wedi bod yn olygfa anhygoel, a hefyd yn waith caled iawn i geidwad y loc (a'i deulu).

O'r 50 loc, roedd 3 loc yn yr Eglwys Newydd, 2 i fyny'r gamlas yn Nhongwynlais (gan gynnwys peiriant pwyso badau), a 3 loc tua’r de yn Iard Llandaf (Ystum Taf).

Roedd y badau i gyd o ddyluniad safonol ac roeddent i gyd yn cael eu tynnu gan geffylau. Roedd rhannau o'r gamlas yn lletach i ganiatáu i'r bardau basio ei gilydd, a basnau ar gyfer troi’r badau. Yn Melin Gruffudd roedd basn a chamlas gangen i ganiatáu i fadau fynd i mewn i'r gweithfeydd. Yn Nhongwynlais ac Iard Llandaf roedd glanfeydd lle gellid cynnal a chadw ac atgyweirio badau. Mae'r llun isod (trwy garedigrwydd Stephen Rowson a'i lyfr Glamorganshire and Aberdare Canals: Vol 2) yn dangos y loc a'r basn yn Iard Llandaf ger Tafarn y Cow & Snuffers. Mae gorsaf betrol Tivoli bellach yn sefyll lle mae'r adeiladau unllawr yn y ffotograff.

Bron cyn gynted ag yr agorodd y gamlas o amgylch yr Eglwys Newydd, cwynodd Richard Blakemore o'r Gwaith Tunplat ym Melin Gruffudd am brinder dŵr i'w weithfeydd (dim rhyfedd gyda'r holl lociau ar y gamlas yn agor ac yn cau mor aml!). Talodd cwmni'r gamlas am osod pwmp dŵr yn y gwaith er mwyn helpu i leddfu'r broblem, ond cymerodd dros 30 mlynedd i ddatrys y broblem yn ariannol. Mae'r pwmp dŵr gwreiddiol (sy'n strwythur rhestredig) wedi'i adfer ac mae i’w weld ar Heol Tŷ Mawr gyferbyn ag Oak Cottage.

Gydag agoriad y rheilffyrdd yn y 1840au, dechreuodd y gamlas golli busnes, a dechreuodd cyfnod o ddirywiad araf. Caffaelodd Ardalydd Bute fusnes y gamlas yn 1885, ac erbyn 1898 caeodd y rhan uchaf ohoni o Abercynon i Ferthyr Tudful. Fodd bynnag, yn y pen deheuol, adeiladodd estyniad yn 1888 gyda loc môr i gysylltu'r gamlas â'i ddociau newydd sgleiniog yng Nghaerdydd
Fodd bynnag, parhaodd y dirywiad angheuol, a theithiodd y bad olaf ar y gamlas ym 1942. Prynodd Cyngor Caerdydd y gamlas yn 1944 ac roedd am gau'r holl beth, ond roedd rhai masnachwyr yn gwrthwynebu, felly parhaodd rhywfaint o fasnachu cyfyngedig. Ym mis Rhagfyr 1951, trawodd bad carthu tywod gât y loc fewnol ym mhen y doc a llifodd yr holl ddŵr allan. Ni chafodd y giât erioed ei hatgyweirio, felly dyna oedd diwedd y gamlas!

Dim ond 2 ddarn o'r gamlas sy'n aros, gyda dŵr; rhan fechan ym Mhontypridd (y tu ôl i Sainsburys ar yr A470), ac sy'n werth ei gweld, a'r darn hir drwy Fferm y Fforest yr ydym i gyd yn ei adnabod a'i fwynhau.

Pan gaffaelodd Cyngor Caerdydd y gamlas yn 1942, buont yn archwilio'r posibilrwydd o ddefnyddio'r gamlas i'r gogledd o Gaerdydd fel amwynder gyda chychod a hwylio drwy gefn gwlad. Nid oedd unrhyw arian ar gyfer hyn yn y blynyddoedd wedi’r rhyfel a beth bynnag, roedd yr Eglwys Newydd y tu allan i ffiniau'r ddinas. Ddigwyddodd hyn ddim.

Am gyfle a gollwyd. Dychmygwch y gamlas wedi ei hadfer, gyda'r lociau a'r bythynnod wedi eu hailadeiladu
Rydym yn ffodus bod y rhan sy'n weddill o'r gamlas a'r gangen gyflenwi yn dal i gael eu cynnal gan y cadwraethwyr a'r gwirfoddolwyr yn Fferm y Fforest.

Ond am gyfle sydd yna ar gyfer cynllun cymedrol hyd yn oed o adfer a gwella er mwyn gweld ein camlas yn cael ei defnyddio eto. Am atyniad gwych fyddai hwn, gyda chychod a badau yn nythu gyda Chastell Coch yn gefnlen iddynt. Rhyw ddiwrnod efallai!

Beth y’ch chi’n ei feddwl?

 

  Back