Y Methodistiaid

Bu'r Methodistiaid yn un o bileri cymdeithas yr Eglwys Newydd am gyfnod mor hir, ac rydym i gyd yn gwybod am yr eglwys wrth y gylchfan ger y llyfrgell. Ond pwy ydyn nhw a beth yw'r hanes?

Cyn y Pasg, edrychom ar y Methodistiaid Calfinaidd, a ddaeth yn Bresbyteriaid maes o law yn y Tabernacl. Dros 250 o flynyddoedd yn ôl roedd cangen arall o'r Methodistiaid yn yr Eglwys Newydd hefyd, sef y Wesleaid ac roedd cysylltiad agos rhyngddynt.

Fel cynifer o'n straeon lleol, mae 'na gysylltiad hefyd â Velindre a Melin Gruffudd. Gwyddom fod y Crynwyr o Wlad yr Haf wedi symud i’r Velindre yn y 1720au gan ddatblygu'r ffowndri haearn ym Melin Gruffudd; roedden nhw'n ymroddedig iawn i fywyd ysbrydol eu gweithwyr.

Er bod y Methodistiaid Calfinaidd yn gryf yn yr ardal leol, gyda'u gweinidog cyntaf yng Nghapel Watford erbyn 1734, ffurfiwyd cymdeithas fach Fethodistaidd annibynnol yng Nghaerdydd. Yn anffodus, chwalodd y gymdeithas ifanc hon erbyn 1752 oherwydd gwrthdaro personol yn seiliedig ar wahaniaethau diwinyddol.

Ymwelodd y pregethwr enwog John Wesley â'r Eglwys Newydd am y tro cyntaf yn Hydref 1739 ac eto yn Ebrill y flwyddyn ganlynol, ond ni helpwyd yr achos lleol gan fod y Wesleaid yn siarad Saesneg yn bennaf tra bod y rhan fwyaf o'r brodorion lleol yn siarad Cymraeg.

Wrth gwrs, roedd llawer o'r gweithwyr newydd ym Melin Gruffudd yn fewnfudwyr Saesneg eu hiaith ac felly fe glywon nhw neges Wesley.

Wrth i waith Melin Gruffudd dyfu a'r niferoedd o weithwyr yn cynyddu, tyfodd twf Methodistiaeth Wesleaidd hefyd. Parhaodd John Wesley i ymweld dros y 30 mlynedd nesaf, ac arhosodd ei frawd Charles (yr emynydd) yn lleol yn yr ardal o dro i dro. Roedd pob un o gyfarfodydd y Methodistiaid Wesleaidd yn grwpiau cartref ar gyfer addysgu, ac yna draw i Eglwys Fair ar gyfer addoli.

Roedd y Methodistiaid yn wahanol i'r anghydffurfwyr eraill am eu bod yn dibynnu ar bregethwyr lleyg a deithiai o amgylch yr ardal leol a, flynyddoedd yn ddiweddarach, gyda gweinidogion ordeiniedig a arhosai gyda'u capel lleol am 7-10 mlynedd yn unig cyn symud ymlaen. Mae hyn yn wir i raddau helaeth hyd yn oed heddiw.

Tua 1820 ffurfiwyd y capel Methodistaidd cyntaf ym Melin Gruffudd. Ysgubor fechan iawn ym Mhen-y-lan oedd hwn.

Denwyd TW Booker at Fethodistiaeth, ac roedd yn cydymdeimlo'n fawr. Rhoddodd gymorth ariannol (a deunyddiau adeiladu), ac o fewn ychydig flynyddoedd roedd adeilad newydd, mwy o faint wedi ei godi gerllaw. Er gwaethaf y gwrthdaro cynharach, roedd y gwasanaethau Methodistaidd cynnar hyn yn ddwyieithog, ond erbyn 1850 roeddent yn Saesneg yn unig.

Parhaodd niferoedd y mynychwyr Methodistaidd i gynyddu, a daeth yr adeilad newydd yn rhy fach, felly codwyd adeilad arall mwy eto gerllaw erbyn 1862. Roedd llawer o'r adeiladu a'r llafur drwy gyfraniad gwirfoddol.

Tua diwedd y 19eg ganrif, gyda'r thwf poblogaeth parhaus yn yr Eglwys Newydd a thwf yn y mynychwyr Methodistaidd, trodd meddyliau at ailadeiladu unwaith eto. Y tro hwn, prynwyd tir ger y groesffordd (safle presennol y capel) ac erbyn 1893 gosodwyd y garreg sylfaen. Cwblhawyd y capel yn gyflym gyda'r seti a'r pulpud wedi'u hailddefnyddio o Felin Gruffudd. Agorwyd y capel yn swyddogol yn 1895.

Mae'r braslun isod yn awgrymu sut y gallai'r capel newydd fod wedi edrych yn ôl ar droad y ganrif. Gosodwyd y capel yn ôl oddi ar Heol Pen-llin ac roedd ganddo borth bychan â llusern nwy dros y fynedfa flaen. Mae awgrym yma o'r tai ar Heol Kelston a oedd newydd ei hagor y tu hwnt i’r capel.

Yna mwy fyth o newidiadau! Rhoddwyd harmoniwm i ddarparu cerddoriaeth ar gyfer emynau Wesley, ac erbyn 1900 ychwanegwyd festri i'r cefn. Erbyn 1911 estynnwyd y capel i'r ffrynt gyda'r ffasâd a welwn heddiw, y cyfan i gynyddu nifer y seddau.

Rhwng y rhyfeloedd, gosodwyd goleuadau trydan ac ychwanegwyd nifer o ystafelloedd ysgol a neuaddau i'r cefn. Adeiladwyd neuadd newydd ar gornel Heol Kelston erbyn 1935, a gosodwyd organ bibell yn y capel.
Er bod y cynulleidfaoedd yn fwy diweddar wedi bod yn llai, mae'r capel wedi cael ei addasu ymhellach gydag ailwampiad llawn a chegin newydd erbyn 1996, ac yn 2012 agor y caffi/siop goffi, y 'Roundabout Café'.

Am y 125 mlynedd diwethaf, mae'r Methodistiaid wedi dathlu a chanu yn y lleoliad amlwg hwn gyda chymaint o deuluoedd adnabyddus lleol â chroeso cynnes yn cael ei estyn i bawb.

Oes gan unrhyw un atgofion am y Methodistiaid, eu Hysgol Sul a'r sefydliadau mewn lifrai a gynhelid yno dros gymaint o flynyddoedd?

  Back