Hanes Yr Eglwys Newydd Cymru

101 peth nad oeddech chi (fwy na thebyg) yn eu gwybod am Yr Eglwys Newydd

101-1-the-oldest-tree-modern-photograph-v2.jpg
#1

Y goeden hynaf

Mae'n debyg mai'r goeden hynaf yn yr Eglwys Newydd yw'r ywen yng Ngerddi'r Santes Fair yn Hen Heol yr Eglwys.

101-2-pic-The-Crossroads-Sketch-Map.JPG
#2

Ble mae 'Y Groesffordd' yn yr Eglwys Newydd?

Yn 1841, roedd Y Groesffordd yn fan pwysig iawn, wedi'i lleoli wrth gyffordd Heol Merthyr a Ty'n y Pwll Road lle saif y Llyfrgell erbyn hyn. Yn ôl bryd hynny, dim ond un adeilad oedd ar y groesffordd, pâr o fythynnod to gwellt bach a hen dros ben wedi'u hamgylchynu gan gaeau.

101-3-pic-Thatched-Cottages-sketch-for-Chelsea-Pensioners.JPG
#3

Roedd gennym Bensiynwyr Chelsea yn byw yn yr Eglwys Newydd

Yng Nghyfrifiad 1861, roedd 2 deulu ar wahân o Bensiynwyr Chelsea (y dynion mewn cotiau coch llachar sydd o hyd yn gwenu) yn byw yn yr Eglwys Newydd.

101-4-cwm-y-mwyalchen-cottage-10-05-21-v2.jpg
#4

Cwm-y-Fwyalchen

Roedd hen fwthyn to gwellt ym mhen deheuol y pentref o'r enw Cwm-y-Fwyalchen.

101-5-pic-the-Fox-and-Hounds-modern-photo-.jpg
#5

The Farmers Arms

Mae'n debyg ein bod i gyd yn gyfarwydd â’r olygfa hon o'r pentref, gyda thafarn y Fox and Hounds. A oeddech chi'n gwybod, fodd bynnag, fod hen dafarn arall i'r chwith o'r goeden fawr mewn dyddiau a fu?

101-6-Sketch-privy-and-pigsty.jpg
#6

Moch yr Eglwys Newydd

Ar ddechrau'r 19fed Ganrif, roedd llai na 400 o bobl yn byw yn yr Eglwys Newydd ac mae'n debyg bod llai nag 80 o dai a bythynnod. Roedd y rhan fwyaf o'r bythynnod yn syml iawn, gyda dim ond ychydig o ystafelloedd ac iard neu gwrt y tu allan.

101-7-Coat-of-Arms-of-City-of-Cardiff.jpg
#7

Heol Gwrgan a Heol Iestyn

Yng nghanol Arfbais Dinas Caerdydd mae tarian ag arni ddraig goch. Mae'n ddraig balch sy’n dal baner sgwâr o dri chevron arian ar gefndir coch.

101-8-pic-Manor-Way-old-photo-v2.jpg
#8

Sam Bennett a Ffordd y Faenor

Rhwng y ddau ryfel byd, roedd yr Eglwys Newydd yn ehangu'n gyflym gyda thai newydd yn cael eu codi o ymylon gogleddol y pentref i'r de.

101-9-pic-Count-de-Lucovich-old-photo.jpg
#9

Iarll de Lucovich

Mae'r rhan fwyaf o bobl yn gwybod am deulu'r Booker a'u cysylltiad â Melin Gruffudd, ond faint, tybed a ŵyr am yr Iarll de Lucovich, Antonio Leonardo Trifone a'i deulu a oedd hefyd yn byw yn yr Eglwys Newydd tua'r un cyfnod?

101-10-pic-Vllage-Pump-sketch-.jpg
#10

Pwmp y Pentref

Nid oedd cyflenwad dŵr trwy bibellau i'r pentref tan 1893 ar y cynharaf, a dim ond ar ôl hynny y cysylltwyd tai unigol â'r cyflenwad.

101-11-pic-Sketch-Bryn-Glas-Map-William-Vachell.jpg
#11

William Vachell a'i Dŷ Dirgel

Roedd William Vachell (a aned yn 1796) yn aelod blaenllaw o gwmni teuluol adnabyddus o fferyllwyr yng Nghaerdydd yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg. Roedd ei dad yn llawfeddyg llongau yn ystod rhyfeloedd Chwyldro Ffrainc a daeth ei frawd Charles (a'i gyd-fferyllydd) yn Faer a datblygodd dai yn Heol Charles (a enwyd i anrhydeddu eu tad).

101-12-pic-Church-Road-old-photo-v2.jpg
#12

Heol yr Eglwys gyda chwestiwn

A oes unrhyw un yn gwybod unrhyw hanes am yr Heol yr Eglwys newydd neu unrhyw un o'r teuluoedd a symudodd i mewn?

101-13-pic-sketch-the-lost-places.jpg
#13

Y Llefydd Coll

Mae llawer o enwau lleoedd lleol sydd wedi cael eu hanghofio neu eu colli dros y canrifoedd. Mae'r hen gofnodion yn rhestru rhai, a gallai rhywun bron â dyfalu lle y gallent fod wedi bod.

101-14-pic-Velindre-1720-sketch-.jpg
#14

Y Vaughan-iaid o Felindre

Bydd llawer o bobl yn gwybod am deulu Booker Felindre, ond pwy oedd y Vaughan-iaid a beth oedd eu cysylltiad â Felindre?

101-15-pic-clipping-from-newspaper-polo.jpg
#15

Polo yn yr Eglwys Newydd

Polo yn yr Eglwys Newydd

101-16-pic-street-name-The-Philog-.jpg
#16

Enwi Strydoedd

Enwi Strydoedd

101-17-Elizabeth-Young-entry-of-ownership.jpg
#17

Elizabeth Young

Weithiau byddwch yn dod ar draws rhywun mor anarferol fel na allwch chi gredu ei fod yn wir. Er enghraifft, yr Americanwr Clarence Birdseye, y dyn a ddyfeisiodd y ‘Fish Finger’ wedi'i rewi (ydi, mae'n wir!)

101-18-pic-harvest-bread-photo.jpg
#18

Cynaeafu

200 mlynedd yn ôl, roedd yr Eglwys Newydd yn wledig iawn ac roedd pawb yn dathlu'r newid yn y tymhorau. Roedd y gymuned gyfan i bob pwrpas yn deuluoedd ffermio neu weithwyr amaethyddol a byddent yn dod at ei gilydd yn ystod amser hadu a chynaeafu ac yn weithgar yn y caeau.

101-19-pic-sketch-map-of-Scrap-Row.jpg
#19

Ymhle oedd Scrap Row?

Erbyn y 1840'au, roedd Gwaith Tun Melingriffith yn ffynnu. Yr oedd yr Ymerodraeth Brydeinig yn ehangu ledled y byd ac ymddengys fod galw diddiwedd am dun, haearn a glo, ac roedd digonedd o’r tri gan dde Cymru

101-20-pic-old-fire-engine-photo.jpg
#20

Brigâd Dân Yr Eglwys Newydd

Mae'n anodd credu y bu gan Yr Eglwys Newydd ei frigâd dân ei hun. Nid oes unrhyw fanylion ynghylch pryd y'i sefydlwyd ond gwyddom y daeth y frigâd dân allan ar adegau arbennig fel gosgordd er anrhydedd. Pan agorwyd y llyfrgell rydd newydd yn 1904, roedd y dynion tân ac ysblander eu helmedau pres i’w gweld yn amlwg yn yr orymdaith

101-21-pic-Ararat-sketch.jpg
#21

Why Have We Got So Many Chapels in Whitchurch? (NO WELSH TO COPY???)

101-22-sketch-Halloween-1841.jpg
#22

Straeon Ysbryd

Gan fod y dyddiau’n byrhau a'r Hydref yn dechrau ildio i’r Gaeaf, does dim byd yn well na chwtsho ar gadair freichiau glyd, o flaen tanllwyth o dân a rhannu straeon ysbryd o’r oes a fu.

101-23-Tithe-Barn-1841-sketch.jpg
#23

Sgubor y Degwm

Oeddech chi'n gwybod bod gennym ni Ysgubor Degwm yn yr Eglwys Newydd? Felly ble'r oedd e?

101-24-pic-Charles-Birley-Ward-old-photo-portrait.jpg
#24

Charles Burley Ward VC

Ers i ni symud i'r Eglwys Newydd, rydym wedi clywed straeon am Charles Burley Ward, y dyn olaf i dderbyn Croes Fictoria (VC) gan y Frenhines Fictoria. Gŵr a gladdwyd ym Mynwent Eglwys y Santes Fair

Image coming soon
#25

Richard Blakemore and TW Booker

Ydych chi erioed wedi breuddwydio am dderbyn galwad ffôn neu lythyr gan ryw gyfreithiwr llychlyd yn eich cynghori bod rhyw berthynas o bell wedi marw a'ch gadael gydag 'etifeddiaeth' sylweddol?
Nôl tua 1810, gwahoddwyd Thomas William Booker, a oedd bryd hynny yn 18 oed (ac yn byw ym Mryste) i gyfarfod â'i ewythr Richard, a chafodd gynnig o'r fath.

101-26-Sketch-Map-Album-Monasterium-1266.jpg
#26

Eglwys Newydd Hen (Iawn)

Y tro hwn, rydym yn archwilio gorffennol pell ein pentref. Pa mor hen yw'r lle hwn rydyn ni'n ei alw'n gartref, a pham mae'n cael ei alw'n gymaint o enwau gwahanol (mewn o leiaf 3 iaith wahanol!). Ble'r oedd yr eglwys wreiddiol yn yr Eglwys Newydd?

101-27-pic-Old-St-Marys-Church-sketch-layout-of-church.jpg
#27

Hen Eglwys y Santes Fair

Y tro diwethaf, edrychwyd ar yr Eglwys Newydd (neu beth bynnag y'i gelwid) o'r oesoedd tywyll hyd at y goncwest, a lle y gallai'r eglwys wreiddiol fod wedi'i lleoli. Fe orffenom drwy feddwl tybed a allai eglwys fod wedi'i chodi'n agos at y 'castell' Normanaidd, ac ai dyma oedd allai safle hen Eglwys y Santes Fair?
Y tro hwn byddwn yn archwilio'r adeilad yn Heol yr Hen Eglwys, a cheisio deall ychydig o'r hyn a allai fod wedi digwydd ers 1266.

28.jpg
#28

Y Tyrpeg

Mae'n ymddangos bod ffiniau'r pentref heddiw wedi eu diffinio gan ffyrdd a rheilffyrdd. I'r gogledd mae'r M4 a Chyffordd 32, i'r dwyrain mae'r A470 prysur a Chyfnewidfa Gabalfa i'r de. Mae'r ffin orllewinol yn parhau (fel erioed), Afon Taf.

101-29-Sketch-Rialto-1925.jpg
#29

Sinemâu yn yr Eglwys Newydd

Mae'n ymddangos ein bod yn prysur agosáu at y Nadolig, ac mewn dyddiau a fu efallai y byddem yn meddwl am alw draw i'n sinema leol i wylio'r 'fflic' diweddaraf o Hollywood.

101-30-Christmas-in-Whitchurch-sketch-Nadolig-Llawen.jpg
#30

Nadolig yn yr Eglwys Newydd

Nadolig yn yr Eglwys Newydd

101-31-pic-sketch-Mari-Llwyd.jpg
#31

Dathliadau'r Calan

Y rhod yn troi, ac oriau olaf deuddeg mis cythryblus y gallai llawer fod yn ddigon parod i'w hanghofio!

101-32-pic-sketch-map-footpaths.jpg
#32

Llwybrau Troed yr Eglwys Newydd

Cyn y ceir a'r lorïau sy'n rheoli ein bywydau y dyddiau hyn, cyn y ceffylau a'r wagenni, cyn y ffyrdd a'r lonydd ceid yr hen lwybrau troed a'r ffyrdd hynafol.

101-33-Old-Povey-sketch-map.jpg
#33

Hen Dŷ Povey Tŷ dirgel arall!

Ym 1904, pan oedd y cyngor plwyf yn ystyried ailenwi strydoedd yr Eglwys Newydd, roedd cynnig i ailenwi pen deheuol hen Heol Merthyr, i'w galw'n 'Y Ffilog'; enw sy'n parhau hyd heddiw.

101-34-Canal-and-Lock-at-Llandaff-North-old-photo-Stephen-Rowson.jpg
#34

Camlas Morgannwg

Camlas Morgannwg

35.png
#35

Santes Dwynwen

Dydd Santes Dwynwen Hapus!

36a.jpg
#36

Y Presbyteriaid

Ydych chi erioed wedi sylwi ar y plac yn uchel i fyny ar flaen y Tabernacl sy'n dweud 'Methodistiaid Calfinaidd'? Peth go ryfedd i Eglwys Bresbyteraidd.

101-37-pic-Melingriffith-Works-old-photo.jpg
#37

Melin Gruffudd

Un o'r ymholiadau a godwyd amlaf am yr Eglwys Newydd yw’r pwnc y tro hwn; y felin ym Melin Gruffudd.

101-38-Joseph-Malins-Grand-Chief-Templar-in-car-old-photojpg.jpg
#38

Sefydliadau â Lifrai

Pe baech yn rhestru'r holl sefydliadau â lifrai a gaiff eu cynnal (neu a arferai gael eu cynnal) yn y pentref, ni fyddai'n anodd rhaffu rhestr hirfaith: Brigâd y Bechgyn, y Sgowtiaid, Brigâd y Merched a’r Geidiau. Ac yna ar gyfer y rhai ychydig yn iau, Adran Iau BB, y Cubs a’r Brownies. Ac mae grwpiau eraill, sy'n gysylltiedig ag eglwysi a chapeli a sefydliadau cysylltiedig eraill, oll yn ceisio dangos i bobl ifanc pa beth sy'n dda mewn cymdeithas.

101-39-Old-Photo-Coryton-House-1920.jpg
#39

Adeiladwyr Lleol

Dros y misoedd diwethaf rydym wedi edrych ar wahanol dai yn y pentref, ond yn gyffredinol mae'r rhain wedi bod mor hen fel nad oes cofnod o bwy wnaeth eu hadeiladu mewn gwirionedd. Fis Mehefin y llynedd fe wnaethom 'ddechrau rhoi cynnig arni' a darganfod ychydig am Sam Bennett o Gernyw, a'i deulu, a'r tai a adeiladwyd ganddynt ar Ffordd y Faenor, Llwynbedw ac oddi ar Heol Kelston. Arweiniodd hyn at lawer o sylwadau, felly dyma erthygl arall am rai o'n hadeiladwyr lleol eraill:

101-40-TW-Booker-image.jpg
#40

Bookers Felindre

Yn ôl ym mis Tachwedd y llynedd edrychwyd ar TW Booker a'i ewythr Richard Blakemore, a sut etifeddodd TWB waith Melin Gruffudd a'r tŷ crand, Felindre.

101-41-Give-Us-Back-Our-Eleven-Days-Hogarth.jpg
#41

Arddull Newydd/Hen Arddull

Arddull Newydd/Hen Arddull

101-42-The-Old-Sea-Lock-old-photo.jpg
#42

Diwrnod Ffŵl Ebrill - Heddlu Camlas/Smyglwyr

Heddiw yw Ebrill 1af, a ddisgrifir yn draddodiadol fel Diwrnod Ffŵl Ebrill! Diwrnod perffaith ar gyfer edrych ar un o'r eitemau mwy rhyfedd rydyn ni wedi edrych arno hyd yn hyn yn y gyfres hon am yr Eglwys Newydd.
Oeddech chi'n gwybod bod corff a fodolai o'r enw 'Heddlu Camlas Morgannwg' ar un adeg?

101-43-Old-Photo-fox-schoolroom.jpg
#43

Ysgolion

Faint ydyn ni'n ei wybod am yr ysgolion yn yr Eglwys Newydd? Mae llawer i'w ddarganfod, felly bydd yn rhaid i ni archwilio hynny mewn cyfres o erthyglau. Felly, dyma'r cyntaf.

44.jpg
#44

Gweision y Bookers

Rydyn ni i gyd wedi gweld rhaglenni teledu pobl posh Fictorianaidd yn byw yn eu tai bendigedig a byddin o weision i weini arnyn nhw. Ond tybed beth oedd realiti bywyd i weision y Bookers yn Felindre?

101-45-Old-Photo-booker-servants.jpg
#45

Servants of the Bookers (NO WELSH???)

101-46-May-Day-grog-trot-1980.jpg
#46

Dydd Calan Mai

Mae gŵyl Calan Mai y dyddiau hyn i’w weld yn eithaf trist a phathetig.
Ond mae'n ymddangos bod dathliadau Calan Mai ddyddiau a fu yn dra gwahanol.

101-47-methodist-chapel-sketch.jpg
#47

Y Methodistiaid

Bu'r Methodistiaid yn un o bileri cymdeithas yr Eglwys Newydd am gyfnod mor hir, ac rydym i gyd yn gwybod am yr eglwys wrth y gylchfan ger y llyfrgell. Ond pwy ydyn nhw a beth yw'r hanes?

101-48-painting-Felin-Fach-Little-Mill.jpg
#48

Y Felin Arall

Mae mwy neu lai pawb yn y pentref yn gwybod am Felin Gruffudd, neu Melinriffith ar lan Afon Taf. Ymddengys iddi fod yno ers cyn cof, ond ceir y cyfeiriad cynharaf yn 1158 pan gafodd ei ddisgrifio fel 'wedi ei llosgi i’r llawr', a ei dinistrio gan wrthryfelwyr Cymreig yn ymladd y mewnfudwyr Normanaidd.

Image coming soon
#49

Atgofion

Dros y flwyddyn ddiwethaf, rydyn ni wedi bod yn edrych ar gymaint o lefydd a phobl o ddyddiau a fu, meddyliais y byddai'n braf rhannu rhai o atgofion un o bobl 'leol' Yr Eglwys Newydd sydd ag atgofion mwy diweddar o'r pentref.

50.jpg
#50

Atgofion 2

Yr wythnos diwethaf fe edrychon ni ar rai o atgofion 'Gill', un o bobl yr Eglwys Newydd, gan dyfu fyny yn y 1950au a'r 60au. Roedd ganddi lawer i'w rannu am ei bywyd cartref, felly'r wythnos hon roeddwn i'n meddwl y gallen ni edrych ar rai o'i hatgofion eraill yn tyfu i fyny. Ei hatgofion:

Image coming soon
#51

Amser Dathlu

Os ydych chi wedi dyfalbarhau gyda'r blog yma ers mis Ebrill 2021, gallwch nawr ddathlu wrth gyrraedd y pwynt hanner ffordd yn y gyfres hon o bethau nad oeddech chi (mae'n debyg) yn eu gwybod am Yr Eglwys Newydd!

101-52-whitchurch-hospital-arial-view.jpg
#52

Ysbyty'r Eglwys Newydd

I ddechrau ail hanner ein '101 o Bethau', roeddwn i'n meddwl y gallen ni edrych ar un o'r adeiladau amlycaf sy'n dal i sefyll yn y pentref, Ysbyty'r Eglwys Newydd.

101-53-Old-Photo-velindre-house-1888..JPG
#53

VELINDRE IN IT’S PRIME (NO WELSH?)

101-54-old-photo-Wales-Online-billy-brian-cyclist-1904.jpg
#54

WHITCHURCH SPORTSMEN (NO WELSH?)

101-55-Walking-Whitchurch-Heritage-logo.jpg
#55

WALKING WHITCHURCH HERITAGE (NO WELSH?)

101-56-photo-Heol-Don-Cottage.jpg
#56

JOHN CORNISH (NO WELSH?)

101-57-unveiling-the-war-memorial-1923.jpg
#57

WAR MEMORIAL (NO WELSH?)

101-58-old-photo-Jupps-sweets.jpg
#58

Deintyddion

Roedd fy nhad yn caru Franks Mints. Roedden nhw’n cael eu gwneud yng Nghasnewydd ac roedden nhw’n cael eu lapio’n unigol mewn seloffen. Roedden nhw’n sgwâr gyda streipiau brown a brown golau, ac roedden nhw bob amser yn anrheg perffaith iddo ar gyfer penblwyddi a'r Nadolig. Oes rhywun yn cofio Franks Mints?

Image coming soon
#59

WHITCHURCH RUGBY CLUB (NO WELSH?)

Image coming soon
#60

CORNER SHOPS (NO WELSH?)

101-61-Tug-Of-War-Gwyl-Mabsant.jpg
#61

GWYL MABSANT (NO WELSH?)

101-62-Johnny-Onion-sketch.jpg
#62

STREET VENDORS (NO WELSH?)

101-63-pic-Bethel-Baptist-Church-1900-sketch.jpg
#63

THE BAPTISTS (NO WELSH?)

101-64-pic-The-Philog-Sketch-.jpg
#64

Y Ffilog

Roedd rhan fwyaf deheuol y pentref (yr ardal agosaf at ffin y plwyf), yn hynod wledig 200 mlynedd yn ôl. Ambell i fwthyn anghysbell a chaeau, a heolydd gwasgarog.

101-65-Eli-Evans-Vine-Cottage-Sketch.jpg
#65

Eli Evans

Oeddech chi'n gwybod bod gennym gerflunydd yn byw yn y pentref yn y 19eg ganrif? Ei enw oedd Eli Evans.

101-66-Americans-on-The-Common-unveiling.jpg
#66

Americanwyr ar y Comin

Mae’n hysbys i bawb fod gwersyll o filwyr Americanaidd ar Waun Treoda am gryn amser yn ystod yr Ail Ryfel Byd.

101-67-Other-Booker-Houses-Booker-Street-Roath.JPG
#67

Tai Eraill y Teulu Booker

Roedd gan y teulu Booker 5 o blant, ac roedden nhw i gyd yn byw bywydau moethus yn Velindre gyda llu o weision yn tendio arnynt.

101-68-Edward-VIII-Post-Box.jpg
#68

Blychau Ffôn

Ble mae'r holl flychau ffôn wedi mynd?
Rwy’n gwybod bod yr hen flychau ffôn coch i gyd wedi diflannu o'n strydoedd, ond mae'n ymddangos bod y blychau arian a gymerodd eu lle yn diflannu hefyd. Dwi wedi bod yn edrych o gwmpas i geisio dod o hyd i’r blychau, a does dim llawer. Mae un wrth y gylchfan ger y llyfrgell, ac un reit ar waelod y pentref lle mae Ffordd y Faenor yn dechrau. Ond does dim byd rhyngddynt. Siawns fod yna flwch ffôn yn y pentref ers talwm? Ble roedd e? Oes unrhyw un yn cofio?

101-69-pic-Oliver-Cromwell.jpg
#69

Oliver Cromwell

Mae ymchwilio i eitemau ar gyfer y blogiau wythnosol hyn bob amser yn wych, ac nid yw’r ffeithiau rhyfedd sy'n dod i'r amlwg byth yn fy synnu.

101-70-pic-Farms-of-Whitchurch-1-Tithe-Map.jpg
#70

Ffermydd yr Eglwys Newydd - 1

Diolch i Ernie Broad ac Edgar Chappell, rydym yn gwybod cryn dipyn am ffermydd y pentref. Maen nhw wedi ysgrifennu cymaint ac wedi rhoi cipolwg i ni ar sut roedd pethau ‘slawer dydd.
Mae Ernie Broad yn sôn wrthym am gymeriadau ffermio ei blentyndod ac mae gan Edgar Chappell lawer i'w ddweud am yr hanes. Dywed mai un faenor ganoloesol fawr oedd yr Eglwys Newydd o 1295, gyda ffermydd a thenantiaid rhwymedig, ond dros y 2-300 mlynedd diwethaf roedd llond llaw o dirfeddianwyr gwahanol. Oes unrhyw un yn gwybod mwy am hyn?

101-71-pic-Philog-Walk-Baylis-Shop-illustration-.jpeg
#71

WALKING WHITCHURCH HERITAGE (NO WELSH?)

101-72-pic-Farms-of-Whitchurch-Glan-y-Nant-Farm.jpg
#72

Ffermydd yr Eglwys Newydd - 2

Ychydig wythnosau yn ôl, edrychom yn fras ar yr 16 o ffermydd a oedd yn ffurfio rhan helaeth o'n pentref cynnar, ac rydym wedi cael ymateb anhygoel. Y tro hwn byddwn yn edrych ar y ffermydd unigol a phwy oedd yn byw ynddynt ar wahanol adegau. Er bod gennym wybodaeth o’r Map Degwm a ffurflenni cynnar y cyfrifiad, nid oes llawer o wybodaeth arall yn bodoli. Mae yna bytiau o bapurau newydd lleol, a chlecs hanesyddol. Os oes gennych unrhyw wybodaeth arall, rhannwch hi os gwelwch yn dda, gan ein bod eisiau ehangu ein stori.

101-73-pic-Wartime-Memories-Ration-Book-2.jpg
#73

Atgofion o'r Eglwys Newydd Adeg Rhyfel

Does dim llawer o bobl ar ôl yn y pentref sydd bellach yn cofio'r Ail Ryfel Byd. Dim ond plant oedd y rhai sy'n dal i gofio, ond mae'n rhaid bod llawer o straeon. Mae'n fraint i ni fod wedi cael ambell un.

101-74-Robin-Goch-old-photograph-.jpg
#74

Robin Goch

Stori arall am ddyn lleol â stori anhygoel.

101-75-pic-Horticultual-Show-Newspaper-Clipping-.jpg
#75

HORTICULTURAL SHOWS (NO WELSH?)

101-76-pic-Free-Library-1905-postcard-photo.jpg
#76

14th DECEMBER 1904: THE OPENING OF THE FREE LIBRARY (NO WELSH?)

101-77-pic-Whitchurch-Hospital-Autograph-Book-photo.jpg
#77

WHITCHURCH HOSPITAL (THE WAR YEARS) (NO WELSH?)

101-78-Characters-of-Whitchurch-The-School-Board-photo.jpg
#78

CHARACTERS OF WHITCHURCH 1 (NO WELSH?)

101-79-pic-The-Farms-of-Whitchurch-3-Ty-Mawr-1583.jpg
#79

THE FARMS OF WHITCHURCH 3 (NO WELSH?)

101-80-pic-wine-label-Castell-Coch-18.jpg
#80

CHATEAUNEUF DE TONGWYNLAIS (NO WELSH?)

101-81-pic-Tynyparc-photo.jpg
#81

THE WOOLLEN MILLS (NO WELSH?)

101-82-Funerals-Old-Photo-DJ-Evans.jpg
#82

PROPER RESPECTS/FUNERALS (NO WELSH?)

Image coming soon
#83

OLD WHITCHURCH PLACE NAMES (NO WELSH?)

101-84-The-Plough-sketch.jpg
#84

PUBS (NO WELSH?)

101-85-Velindre-lingering-last-look.jpg
#85

BUST AT MELINGRIFFITH (NO WELSH?)

101-86-sketch-shoe-repairer.jpg
#86

CHARACTERS OF WHITCHURCH 2 (NO WELSH?)

101-87-St-Teilos-sketch.jpg
#87

ST TEILO’S (NO WELSH?)

101-88-Greenmeadow-old-photo.jpg
#88

FORGOTTEN HOUSES OF WHITCHURCH (NO WELSH?)

101-89-Sletch-of-shops-running-to-the-Plough.jpg
#89

SHOPS (NO WELSH?)

101-90-Velindre-House-the-Grange.-photoJPG.JPG
#90

WHAT HAPPENED TO VELINDRE HOUSE? (NO WELSH?)

101-91-Sketch-Whitchurch-Hospital.jpg
#91

WHITCHURCH HOSPITAL 3 (NO WELSH?)

101-92-St-Marys-sketch-v2.jpg
#92

ST MARY’S (NO WELSH?)

101-93-Greenhill-House-old-photo.jpg
#93

FORGOTTEN HOUSES OF WHITCHURCH 2 (NO WELSH?)

101-94-Sketch-Plough.jpg
#94

PUBS 2 (NO WELSH?)

101-95-sketch-of-Greenmeadow.jpg
#95

GREENMEADOW (NO WELSH?)

101-96-Gwauntreoda-Engineering-Works-sketch-map-.jpg
#96

GWAUNTREODA ENGINEERING COMPANY (NO WELSH?)

101-97-Old-Photo-of-railways-Radyr-sidings-1950.jpg
#97

RAILWAYS (NO WELSH?)

101-98-Gabalva-House-sketch.jpg
#98

GABALVA HOUSE (NO WELSH?)

101-99-Old-Photo-elm-trees.jpg
#99

Elm Trees in Whitchurch (NO WELSH?)

101-100-Whitchurch-Castle-sketch.jpg
#100

WHITCHURCH CASTLE (NO WELSH?)

101-101-pic-The-Old-Parish-Church-photo.jpg
#101

ALL DONE! (NO WESLH?)

We hadn’t lived in Whitchurch long, before we began to hear some intriguing stories of the village. And yet, there was so little evidence of previous times.

Yes, there was the library, and Whitchurch Hospital, but where was the old church? the tinplate works? was there really an old castle?

Now fifty years later, I wasn’t much further along. I’d read Edgar Chappell’s book, but found it a little ‘dusty’. Ernie Broad’s meanderings were far more interesting, but hard to follow. Of course, there were the wonderful black-and-white photographs showing the village in the ‘olden days’.

Through AWEN, we’d set up a Reminiscence Group at the library, and clearly, I wasn’t alone in trying to find out more about the village. There were so many questions (and not enough answers).

The history of the village seemed like a complicated jigsaw puzzle, without a picture to guide us, not certain whether all the pieces were available, and which ones were the important ‘corner’ ones to make a start?

We had our local experts, Chris down at the Philog, Terry and his memories as a local Whitchurch boy, and Gwawr with all the history of the hospital. And so many others, each with their own stories.

You start exploring, and you find the first answers, and then one or two pieces seem to join up. Were they true? where would I find out more? Perhaps the opening of our wonderful library a hundred years ago, thanks to the generosity of Andrew Carnegie, or the story of Melingriffith. Both seemed almost legendary, and maybe worth looking into.

A list was needed, to act as a possible programme for the Reminiscence Group. Then some basic ground rules.

And then came COVID and the compulsory lockdowns. No more face-to-face meetings.

Was this the opportunity I’d been waiting for?

With compulsory isolation, was there an appetite for a regular on-line blog? Would this help to answer some of the questions, to invite sharing and feedback perhaps?

So, through AWEN volunteers, ‘101 Things’ was created as a weekly chronicle on the AWEN web-page and also on Facebook. I’d convinced myself that interest would wane after a month or so, so the project wouldn’t be too onerous.

The stories would tell themselves, and I’d enjoy the sketching.

Who would believe that two-and-a-half-years later the chronicle was completed. My idiosyncratic stroll through the lost history of the village was done.

Without further ado…